METİN VE YAPI

Destan, masal, halk hikâyesi, manzum hikaye, mesnevî, roman, hikâye gibi türler hep anlatma esasına bağlıdır. Bu metinlerde olaylar belli bir pla­na göre sıralanır. Anlatmaya bağlı edebî metinlerde yapı; kişiler, mekan, zaman ve olay örgüsünün belli bir düzen içinde bir ara­ya gelmesiyle oluşur. Metin yapısı, olay örgüsü ve tema iç içedir. Olaya bağlı edebî metinlerde olayı yaşayan, onun içinde olan ki­şi veya kişiler; olayın geçtiği mekân (yer) ve zaman vardır. Bun­lar olaya bağlı edebî metinlerin temel unsurlarıdır. Bu açıdan bir edebî metnin yapısı incelenirken olay, olay örgüsü, kişi, zaman ve mekan ele alınmalıdır.

Şimdi bu kavramları sırasıyla açıklayalım.

Olay: Herhangi bir ilgi nedeniyle bir arada bulunan ya da bir­birleriyle ilgilenmek zorunda kalan kişilerden en az ikisinin kar­şılıklı etkileşimine  olay denir.

Olay örgüsü: Eserdeki kahramanların kişiliği, düşüncesi, gelişmesi ile ilgili ilişkilerin, çatışmaların, olayın belli bir karşıtlık çizgisi boyunca oluşan sistemine olay örgüsü denir. Olay örgüsü diğer unsurları da içine alan ana yapıdır. Metnin diğer bü­tün unsurları olay örgüsü içinde ortaya çıkar. Olay örgüsünde esas olan, olayları anlatmak değil, olayları belli bir amaç doğ­rultusunda belli bir düzene sokmaktır. Olay örgüsünde olayla­rın neden-sonuç ilişkisiyle birbiri ardına sıralanması söz konu­sudur.

  • Anlatmaya bağlı metinlerin en önemli öğesidir.
  • Anlatılan olaylarla gerçek hayatta bire bir karşılaşmak mümkün değildir
  • Anlatılanlar kurgulanmış olaylardır
  • Metinlerdeki gerçekliğin doğal gerçeklikten farkı; “kurmaca bir gerçeklik” olmasıdır.

Kişiler(Şahıs kadrosu): Edebî metinde olayları yaşayanlara, edebî metnin kahra­manlarına kişiler denir. Yazar, metinde kişi olarak sadece insanla­rı seçmez. Bazen bir eşyayı, bir hayvanı, soyut bir varlığı, bir şehri de öykü kahramanı yapabilir. Örneğin hayvan masalların­da kahramanlar insan özelliği verilmiş hayvanlardır. Edebî me­tinlerde kahramanlar soyuttur. O metne özgüdür. Gerçeklikleri sadece o metinle ilgilidir. Bunlar yaşamdaki gerçek kişilerle öz­deş değildir. Çünkü onlar, anlatıcının izlenim ve yorumlarıyla verilir.

Edebî metinlerde kahramanlar tip ya da karakter olarak karşımıza çıkar. Belli bir sınıfı ya da belli bir insan eğilimini belirgin özellikleriyle temsil eden kişilere tip denir. Tip, temsil ettiği sınıfın ya da eğilimin ayrıcı özelliklerini abartılı bir şekilde taşır.Uşak, kaynana, bakkal tiplerini buna örnek olarak gösterebiliriz. Yine Abdülhak Şinasi Hisar’ın Fahim Bey ve Biz adlı romanındaki Fahim Bey, Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü’nde Hayri İrdal birer tiptir.Karakter ise, sürekli olarak kendini yeniden kuran, sürekli değişen öykü kişisidir.Tip millî özellikler taşır, ama karakter evrenseldir. İnsanın değişik özelliklerini gösterir. Cimri olmak, hırslı olmak, çalışkan olmak, tutarsız davranışlarda bulunmak vs. Yakup Kadri’nin Kiralık Konak romanında “Seniha” ile Reşat Nuri’nin Çalıkuşu romanındaki “Feride” birer karakterdir.

Zaman: Edebî metinde olayın geçtiği, başlangıç ve sonu olan evreye zaman denir. Zaman yaşam içinde bir kesittir. Edebî metinde zaman, yazarın amacına göre şekillenir. Bu, bir günün belli bir ânı olabileceği gibi, haftaları, ayları da içine alabilir. Edebî metinde zaman, dış dünyadakinden farklı olarak düzen­lenmiş bir zamandır. Kimi yerde hızlanır, kimi yerde yavaşlar. Kronolojik bir şekilde gidebileceği gibi, olayın başladığı andan gerilere dönme şeklinde de olabilir. Bazen de yazar, metinde değişik zaman aralıklarını bir arada verebilir. Anlatmaya bağlı edebî metinlerde iki türlü zaman vardır. Birincisi olayların yaşandığı, kişilerin içinde bulunduğu şimdiki zamandır. Buna gerçek zaman denir. İkincisi romandaki kişilerin geçmişini ha­tırlaması üzerine, geçmişten içinde bulunulan ana kadar geçen zamandır.Buna da kozmik zaman adı verilir.

Mekan (yer): Olayın geçtiği çevreye mekan denir. Mekan ev olsun, sokak olsun, iş yeri olsun kahramanın toplumsal, kültü­rel, ekonomik, hatta psikolojik kimliği ile ilgili bilgiler verdiği için önemlidir.

Olay (vaka), olay çevresinde oluşan edebî metinlerin vitrinidir. Edebî metin olay çevresinde oluşur çünkü. Zaman, mekan, kişi gibi diğer unsurlar ise olay için vardır. Olayı canlı, gerçekçi kılan bu öğelerdir. Yazar, gerçek hayattan derlediği hayat parçalarını is­tediği gibi kesip biçip yine istediği gibi birleştirerek yeni bir dün­ya oluşturur.

İnsan ilişkilerinin olduğu bir yerde mutlaka bir çatışma ortaya çıkar. Öykünün ilk satırından son satırına değin okurun ilgisini ayakta tutan da çatışmadır. Çatışma ayrı ayrı kişiler arasında da, kişilerin ayrı ayrı grupları arasında da olabilir.

About these ads

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logo

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter picture

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook photo

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ photo

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s